St. Petersburg - Perm

Eg er den passasjeren som ikkje har med tøflar. Den einaste. Den som ikkje kjøper lotterilodd frå RZhD sitt lotteri. Som ikkje klarer å overhøyra radioen (som ein ikkje kan skru av) og fylgja med på filmen Mars på eit nettbrett (som er utan undertitlar og blir overdøyvd av radioen – sjølv ein russar må lesa på leppene for å kunna fylgja med) samstundes. Takk og pris at eg i alle fall drikk te.

Den eine dama her i kupeen har opna ein fødeklinikk aust i Russland, den andre har jobba på Nevskij og kan skilja nordmenn, svenskar og danskar frå kvarandre, og den tredje er ein nomadisk lingvist som fylgjer etter mannen sin og jobbar der han jobbar. Og så er det meg. Me reiser saman. Me har sete saman i sofaen og venta på mat medan dagen forsvann, månen og maten dukka opp om lag samstundes, og no er det natt. No er klokka halv ti og dei søv, dei andre. Damene skal jo av toget om ikkje så lenge. Dette toget går heilt til Jekaterinburg, til Asia, men det er ikkje alle som skal så langt. Faktisk har me anna ærend, alle me fire. Det er eg som skal av sist. Tjueni timar etter St. Petersburg.

Inne på toget har ein den vesle tida og den store tida. Den store tida er lineær: den tek oss bortetter sporet til strengt bestemte tider. Det er bestemt kva for eit spor me skal fylgja og kva for nokre byar me skal gjennom, presis kortid me skal stoppa på perrongane. Og den er nådelaus. Den bryr seg ikkje om det som ventar deg: har du sett deg på toget går det ikkje an å koma seg tilbake – i alle fall ikkje på same tog. Om toget brenn, om det ventar deg noko som ikkje er godt, om du reiser frå noko du ikkje skulle reist frå… Toget går. Ja, det skal tilbake ein gong, men ofte er det andre passasjerar som reiser då. Og om ikkje det er andre passasjerar er dei annleis: dei har møtt nokon, gjort eitt eller anna, endra seg, fått meir eller mindre bagasje.

Den vesle tida inne i kvar kupe er overveldande. Ein veit ikkje eingong om ein hamnar i notid, framtid eller fortid eller alle tre på ein gong. Som den gongen eg delte kupe med ei flott, eldre dame som hadde arbeidd på eit atomkraftverk. Der sat ho, ei dame i sekstiåra, og fortalte om reiser til både Cuba og andre søramerikanske og asiatiske land, om grenselaust samarbeid frå sovjettida… Ho sukka, livet var verkeleg interessant den gongen – med så mange moglegheiter. Ei personifisering av historiebøkene som eg akutt angra på at eg ikkje hadde lese grundigare den gongen eg gjekk gjennom dei: eg kunne ha gått systematisk til verks, funne kjeldene på biblioteket og prøvd å forstå alt dette (eller i det minste lese heile pensum). Og kor levande ho snakka! Så levande at tida i kupeen samstundes gleid over i framtid. I ei framtid kunne det ha vore eg som sat der og snakka med ei jente som framleis ikkje hadde rynker. Det kunne ha vore eg som fortalte om ei røynd som hadde endra seg totalt, som ikkje eksisterte lenger, men høyrte til i historiebøkene. Kanskje såg ho føre seg ei endå fjernare tid då ho vart fjern og såg ut vindauget, ikkje veit eg. Ei slags syklisk tid der ho visste at ungdom skulle bli alderdom og at det alltid skulle gå vidare på den same måten. Notid var det likevel når me såg kvarandre i augo og var saman i den store tida, på veg til same stad, avhengige av dette toget. Med eller utan tøflar.

Eg vaknar dagen etter og to av damene er skifta ut. Tida har endra seg igjen – eg kjenner det på meg allereie før dei har sagt så mykje som eit ord. Det er stille i kupeen, men snart, snart vaknar dei.



____

Brita Lotsberg Bryn ved IF (UiB) forskar på både tidsforståing og togmytologi i russisk litteratur, og denne korte teksten er inspirert av foredraga hennar.